Maymunlar ve Para

Fast Friend

En çok satan kitaplar listesinde haftalarca birinci sırada yer alan

Freakonomics kitabının yazarı Steven Levitt, yaklaşık bir yıl önce New York

Times'da, Yale Üniversitesinde yapılan çok ilginç bir araştırma hakkında

ses getiren bir yazı yazdı. Yazının ve araştırmanın ilginç olmasının

nedeni, bu araştırma para ve maymunlarla ilgili.

Keith Chen, Yale Üniversitesinde ekonomi bölümünde görev yapan bir

profesör. Keith Chen'in araştırması, maymunlara, para kullanmayı öğretmek

ve bunun sayesinde topladığı bilgileri, bizlerin yani insanların, para ile

olan ilişkisini karsılaştırıp, çeşitli sonuçlar çıkarmak. Araştırma, Yale

Üniversitesinin maymun laboratuarında başlıyor. Bu laboratuarda 7 adet

capuchin maymunları, bir ana ve birçok küçük deney kafeslerinde, para

kullanmayı öğreniyorlar. Para olarak, gümüş renkli, somun kullanılıyor.

Süreç gayet basit. Ana kafesten bir maymun alınıp, deney kafesine

koyuluyor. Bu maymuna para adını verdikleri somun veriliyor. Maymun

öncellikle bu somunu kokluyor, ağzına götürüyor. Bu aşamada bir tepsi

içinde çeşitli yiyecekler getiriliyor: elma, üzüm ve jell-o. Amaç, bu 7

maymunun her birinin sevdiği yiyecek türünü bulmak ve bu yiyeceği elde

etmek için parayı kullanmalaını sağlamak. Deney kafesindeki maymun elmayı

seçiyor. Araştırmacılar, maymuna elmayı vermeden önce, elinden parayı alıp,

maymuna yiyeceği veriyorlar. Bu süreç haftalarca sürüyor ve maymunlar

birkaç hafta sonra, ellerindeki somunun yani paranın gücünü anlamaya

başlıyorlar. Maymunlar paranın kullanımını; araştırmacılar, en çok tercih

edilen yiyeceği öğrendikten sonra, yeni bir süreç başlıyor: fiyatlandırma.

Bu yeni süreçteki amaç, maymunların, biz insanlar gibi rasyonel kararlar

verip vermediğini bulabilmek. Böylece araştırmacılar, birçok maymunun

tercihi olan jell-o'nun fiyatını iki somun, elmanın fiyatını yarım somun ve

üzümün fiyatını ise bir somun yapıyorlar. Buldukları sonuç ise gerçekten

ilginç. Maymunlar, deney sırasında, biz insanlar gibi para harcama

konusunda çoğu zaman rasyonel davranıyorlar. Parasını, en çok yiyecek

alabileceği şekilde harcamaya başlıyorlar. Maymunlar, 1 somun verip, 2

dilim elma almayı, fiyatı 2 somun olan bir adet jell-o'ya tecih etmeye

başlıyor. Buraya kadar her şey güzel! Günlerden bir gün, yine ana kafesten,

deney kafesine alınan maymun, deney kafesindeki bir tepsi içinde bulunan 12

somunu görüp, aniden çılgına dönüyor. Paraların bulunduğu tepsiyi kapıp,

ana kafese fırlatıyor ve kendisini de ana kafese atıyor. Ana kafesteki

bütün maymunlar bir anda gökten para yağdığını görüp, yere düşen paraları

kapışmaya başlıyorlar. Levitt, bunu yazısında maymun tarihinde gerçeklesen

ilk "banka soygunu"(maymunun tepsiyi çalması) ve "hapishane kaçışı"

(maymunun deney kafesinden, ana kafese kaçışı) olarak tanımlıyor. Bütün bu

kaos içinde araştırmacılar, ana kafesteki maymunlardan parayı geri almaya

çalışıyor. Olay biraz yatıştığı bir anda Keith Chen, hiç görmemeyi tercih

ettiğini söylediği bir olaya şahit oluyor: Erkek maymunlardan biri, dişi

maymunlardan birine yaklaşıp, ona elinde bulunan somunlardan birini veriyor

ve bunun karşılığında dişi maymun, erkek maymunun seks teklifini kabul

ediyor! İşin ilginç yanı bu iki maymunun "işi" bittikten sonra, dişi maymun

"kazandığı" parayı araştırmacıya getirip, bununla üzüm almaya çalışıyor.

Chen, bu olayı maymun tarihindeki ilk "fuhuş" olarak tanımlıyor.

Üniversitenin araştırma etik bölümü, maymunlar üzerinde yapılan para

araştırmasının, maymunların yaşam koşulunu, değerlerini ve gündelik

yaşamlarını tamamen değiştirdiği ve zedelediği gerekçesiyle, araştırmayı

iptal edip, maymunlara para verilmesini yasaklıyor.